Мавлоно устурлоби инсони ормонии башарист….

Бишнав аз най чун ҳикоят мекунад,

В-аз ҷудоиҳо шикоят мекунад…

Ҷалолиддин Муҳаммад ибни Баҳоиддин маъруф ба Мавлавӣ ё Мавлонои Балхи аз бузургтарин чеҳраи саршиносу мушоҳири Ирон ва падари ирфону маърифати ҷаҳон ба шумор меравад. Инҷо тафсилоти бозгӯии тарҷумаи ҳоли ӯ фурӯгузорӣ мекунем ва танҳо ҳаминро хотирнишон месозем, ки хонаводаи ӯ аз дудмони мӯҳтарами Балх дар Хуросони бузурги Ирон буд ва тибқи баъзе манобеи таърихиву адабӣ гуё насабаш ба Абубакри Халифа мерасад ва падараш аз сӯи модар духтарзодаи Султон Алоиддини Муҳаммади Хоразмшоҳ буд ва ба ҳамин ҷиҳат ба Баҳоидини Валад маъруф шуд.

Ҷалолиддини Муҳаммади Балхӣ, ки баъдҳо ба унвони Ҷалолиддини Румӣ иштиҳор ёфт, имрӯз яке аз бузургтарин шоирони ирфони машриқзамин ва суханпардози номвари ваҳдати вуҷудӣ дар  тамоми даврон эътироф гардидааст.Холиё ҷаҳон аз дидгоҳи Мавлоно ба шигифт омада ва ҳамин таҷдид дар маърифати афкору атвори Мавлоно муҷиби тағйири масири зиндагии садҳо одамони бо кешу мазҳабу адёни мухталиф гардидааст.

Муаллифи ин сутур бо устоди донишгоҳи Хуҷанд, узви Иттифоқи Нависандагони Тоҷикистон, дилбохтаву шефтаи шеъру шахсияти Мавлонои Рум адабпажӯҳ ва шоир устод Нурали Нурзод суҳбате ороста, ки дар зер фишурдаи онро манзури шумо хонандагони арҷманди нашрияи Вароруд мегардонем:

 

БОЗТОБИ ЧУГРОФИЁИ ТАЪРИХИ ВА АНОСИРИ ФАРХАНГИ ТОЧИКИ ДАР ОСОРИ МАВЛОНО.

НУРАЛИ НУРЗОД

НОМЗАДИ ИЛМХОИ ФИЛОЛОГИ

Мавлоно Чалолуддини Руми дар таърихи адабиёти форси баробари хамчун орифи сохибназар ва суфии сохибмашраб эътироф гардидан, ба хайси шоири хаёлпардоз ва суханвари мумтоз шинохта шудааст, ки дар идомаи чодаи шуарои суфимашрабе чун Санойиву Аттор на танхо барои нубуги шеъри ирфони, балки дар равнаки адаби форси макоми вижае дарёфта ва ба кавли худаш оташе дар бешаи андешахои муридону мухлисони шеър афрухт.хатто ба рузгори хеш ин иродат ва идоматашро аз чодаи пешиниён ба гунаи зайл чилва рехта: Аттор рух буду Санойи ду чашми у, Мо аз пайи Санойиву Аттор омадем. Бахси шинохти хунари нигорандаги ва партави арзишхои бадеи дар осори Мавлоно дар пажухишоти зиёде аз донишмандони Шарку Гарб чойгохи чудогона дарёфтааст ва ин чо аз таълифоти мухаккиконе чун Риналд Николсон, Анна Мери Шимел, Бертелс, Абулхусайни Зарринкуб, Бадеъуззамони Фурузонфар, Сируси Шамисо, Шафеии Кадкани ва дигарон ёдовар метавон шуд, ки хар яке хунари Мавлоноро дар оинаи пиндору тафаккури хеш бозшиноси кардаанд. Мусаллам аст, ки бозтоби хунари шоирии Мавлоно чилвахои вижае дорад ва як буъди кашфи он дар корбандии аносири чугрофиёи таърихи ва фарханги точики дар осори шоир тазохур мекунад, ки дар мехвари баррасихои ин макола карор мегирад. хатто хадс хам метавон зад, ки ин мавзуъ аксаран аз марзи мабохиси донишмандони мавлавипажух то чое хам берун монда ё камтар ба он таваччух зохир гардидааст. Вобаста ба ин, тахкики матолиби аслии дар маърази баррасихои илмии ин нигошта карор дошта аз чанд тамоюл бархурдор мебошад, ки дар саргахи онхо корбандии мафохим ва матолиби марбут ба чугрофиёи таърихии мардуми точик ва бозтоби арзишхои хунарии шоирона дар зимни онхо карор мегирад. Равшан аст, ки дар осори Мавлоно, хоса дар «Маснавии Маънави»-и у ба вучуди шахру билод ва искону мавозеъи таърихие ишорат мешавад, ки ба гузаштаи аквоми форси, минчумла точикон пайванди кави доранд. Масалан, дар киссаи «Подшох ва канизак», ки аввалин хикояти маснави махсуб мешавад, дар канори зикри шахри Самарканд, ки искони мехвари накл ба шумор меравад, мавозеи Кухи Готифар ва Сари Пул ёд шудаанд, ки хар ду хам ба ин шахр муртабит хастанд. Аввали исми кухест дар шахри Самарканд ва сони номи гузар ё махалле аз махаллоти ин шахри кадима: Набзи у бар холи худ буд бегазанд, То бипурсид аз Самарканди чу канд.

 

Бархурди Ива Де Витрей Меэровитч бо Мавлоно

Хонум Ива 100-сола шуд

Бахшида ба 100-солагии Ива Де Витрей Меэровитч мавлонопажухи фаронсави

5 октябри соли равон Ива де Витрей Меэровитч ин ховаршинос ва мавлонопажухи фаронсави 100 сола мешавад.
Имруз ҷаҳони Гарб беш аз пеш ба фарҳангу тамаддуни Шарки кабир таваҷҷуҳ дорад. Ва ин эътиноро аз тарафи Гарб ба Шарк метавон аз бузургиву сутурги ва маънавияту ирфонии осори нобигагони Хуршедзамин унвон кард.Ва яке аз он нобигагони ин сарзамини хуршеди, ки имруз аксар ҷомеаи мутамаддин таваҷҷуҳ ба уву осораш дорад ва боис гашта, ки ҷаҳони Гарб шефтаи Шарк бигардад,бешак Мавлоно Ҷалолуддини Балхист,ки дар ҳоли ҳозир нафас ба нафас дар масири тасхиру забти миллион кулуби инсонҳо карор дорад. Имруз ҳануз дар гуши ман ак гуфтори зебои пажуҳишгари бузурги Мавлоно дар Гарб садо медиҳад, ки гуфта буд:”Мавлоно гуи аз кабри хеш бархоста то исломро ба мо биомузад ва у имруз исломро ба кулли ҷаҳониён муаррифи намуда истодааст.”

Шояд то солҳои на чандон дур уро танҳо бузургон медонистанд,аммо имруз ҳар инсони оддию хоки уро мешиносад ва Мавлоно чун як сарчашмаи илҳому умед баҳри адабиёти Гарб, хоса Амрико падидор гашта .Дар Нию Ёрке, ки ҳазорон нафар чеҳраҳои бузурги фарҳангиву адаби дорад, имруз дар калисову парастишгоҳҳо, дар марокизи илмию ҳунари ва толорҳои фарҳанги аз Мавлоно иктибос меоранд ва уро ба масобаи як инсони ормони ёд мекунанд.Магар ин боиси шарафмандию игфтихор нест? У чун як сафир ва намояндаи фарҳанги мо дар Гарб аст.

 

Солике дар тарики Мавлоно

Шохмансури Шохмирзо
Ба муносибати 15 мехрмох(6 Октябр) таваллуди Сухроби Сипехрй

Махофили адабии чахон соли 2007-ум 800-умин солгарди таваллуди Мавлоно Чалолуддин Мухаммади Балхи -шоиру орифи вораставу шуридаро чашн гирифтанд ва имсол 80-солагии таваллуди Сухроби Сипехри -шоир ва наккоши забардаст тачлил мешавад. Бале, Мавлонои 800- сола ва Сипехрии 80- сола. Оё чи иртиботе, чи пайванде миёни ин ду вучуд дорад ва чаро ба баррасии ин мавзуъ мепардозем? Дар холе, ки даврони зиндагии Мавлоно ба пуршуртарину нооромтарин айёми таърихи Шарк -фитнаи мугул рост меояду даврони хаёти Сипехри ба замони нисбатан орому мухити солиме мувофик меояд ва аз лихози иктисодиву ич тимои ва сиёси тафовут аз само то самак аст. Мавлоноро бадахдии замона ба тарки Ватан водошт ва ба ночор дар мулки гайр зисту даъвати {акро дар хамон чо лаббайк гуфт, Сипехри ба касди ошнои бо фарханги аквоми мухталиф ва касби донишу хунар ба чандин кишвари олам сафар намуд ва билохира бар асари саратони хун даргузашт ва дар зодбумаш – Кошон мадфун шуд.

Мавлоно яке аз сермахсултарин адибони форсигуй аст:»Девони Шамс’ ва ё » Девони Кабир » яке аз бузургтарин девонхои шеърист , «Маснавии Маънави» иборат аз 25630 байт буда , «Фихи мо фихи»(китобе дар наср ) ва чанд асари дигар низ ба калами У тааллук дорад, Сипехри дар мач муъ сохиби «{ашт китоб»(134 шеър ва 2 манзума), «Утоки оби»(китоби андешахо дар колиби наср) ва такрибан 500 асари наккошист.

Мавлоно орифи барчаста буд, Сухроб хам гароиши орифона дошт. Мавлоно шуридаву маст, Сухроб навкадаму навсафар ва инзивоталаб, харду дар паи оромиши дарун ва мухити солиму босуботанд ва дар чустучуи ормоншахре, ки аз хушунату табъиду тафрика орист:

 

Шеъри Мавлоно Амрикоро тасхир мекунад

Шухрати Руми дар Амрико

Колман Баркс шоири Амрикои ва мутарчими маьруфи Мавлоно Чалолуддини Руми ва дигар рухониёни форс махсуб меёбад. Донишгохи Королинаи Чануби ва Калифорнияро хатм намудааст. У дар донишгохи Чеорчия муддати се дахсола аз адабиёт ба донишчуён дарс хондааст. Айни замон У дар Эссен , Чеорчия хамон чое , ки Мавлоноро тарчума карда ва ашъори худро эчод мекунад , зиндаги ба сар мебарад. Баркс дар сарто сари Шарки Миёна ва Амрико бо ичрои ин амалаш яъне тарчумаи ашъори Руми ва шоири бузург буданаш маъруфу номдор аст. Соли 2006 аз тарафи донишгохи Техрон (Эрон) унвони номзади дарачаи олиро касб кард.
Аз соли 1976 ин чониб Баркс як чанд чилдхо аз осори Мавлоно интишор намуд , аз чумла «Бунёди Руми» 1995 , «Дасти ашъор» , «Панч шоири рухонии форс», соли 1993 ва «Китоби ишк» соли 2003 .
Колман Баркс бо забони форси харф намезанад аммо дар кори тарчума забони хелло соддаи англисиро истифода намуда аст. Дар кори тарчума забоншинос Чон Майн ба у кумак расониддаст .Бо илова бар ин аз сабаби душворбудани тарчумааи аслии форсии шеъри Руми , Баркс асосан як шаклу ояти озоди хешро бунёд карда ки хело хуш садо медихад.

 

МАВЛОНО:ТУРКУ ТОЧИКУ АРАБ ГАР ОШИКАНД…

Дустони азизу арчманд,инчо навиштаи хеле зебои рузноманигори шахир Нуъмон Рачабзодаро, ки перомуни Мавлоност, манзур мегардонем ва бо умеди он,ки шумо хонандаи азиз аз он бардоште муфид гирифта бошед.
(Истифодаи вожаи турку точик дар осори Мавлоно Чалолиддини Руми)
Дар адабиёти пургановати форсу точик, дар ашъори шоирони порсигўй вожаи «турку точик» хеле фаровон корбаст шудааст ва дар аксари маврид ин ду кавмро ахли калам дар мукобили хам гузошта, собит карданианд, ки хамеша мухолифату даргирихо миёни онхо мавчуд аст. Дар «Шохнома»-и безаволи хакими Тўси пеши назари мо сахнахои хунин миёни пахлавонон ва задухурди эрониёну турониён чилвагар мешавад. Аммо Афросиёб- шохи Турон, ки душмани оштинопазири Эрон аст, бо ифтихор ва гурури ватанхохи мегўяд:
Хама шахри Эрон сарои ман аст,
Ки Тури Фаридун ниёи ман аст.

 

Чароғи Мавлавй

Киблагохи арчмандам, Аьзам Хучаста ,ки аз шефтагони калому сухани Мавлоноянд, шеьре бинвиштаанд бо номи Чароги Мавлави ,ки оварданашро ба ин сахфа ногузир медонам.

Чароги Мавлави.…Ки тахти каёнро кунад орзу
Ман чароғи Мавлавиро шамьи раҳ кардам
То талоше карда бошам дар масири рушани додан ба зулмат
Зулмати ғафлат,чаҳолат,
Дур рафтан аз худу гум намудан хештанро.
Зулмате зоидаи ваҳми ҳубобй,
Зулмате ё манчалобе….
Он чунон танҳо шудам дар зулматистон
Гум намудам ман худамро ҳамчу инсон,
Дар хами куҳпораҳои Точикистон,
Дар дили вайронаҳои мулки Афғон,
Дар масири марзи Ирон.

 

Ишк дар андешаи Мавлоно

Шахнози Ашрафи

Ишк чони мурдаро мечон кунад,
Чон ки фони буд, човидон кунад
Бино ба акидаи Мавлави сокинини руи замин аз як сарзамини вохид омадаанд ва аз рохи таълимот митавонанд аз рохи дил ва бо дар назар гирифтани холати чадиде аз хамоханги ба унвони хадаф ба якдигар вобаста шаванд ва бадин тартиб чудои,чандхудои, дугонаги ва ифтирок аз байн меравад.:

Мунбасит будему як чавхар хама
Бесару бепо будем, он сар хама
Як гухар будем хамчун офтоб,
бегухар будему софе хамчу об
Чун ба сурат омад он нури сара
Шуд адад чун сояхои кунгара
Кунгара вайрон кунед аз мунчаник
То равад фарк аз миёни ин фарик

“Мавлави пас аз гуфтугу бо Шамс мутакоид шуд,ки дар зери шаклу колаб,дарёи хакикат вучуд дорад, ки хар инсони мукаддас,чомеъ ва паёмбарии онро кашф кардаст.Ин дарёи хакикатба таври мармузе сарчашмаи рушду такомули инсонро дар дохили замири ноогохпинхон кардааст.Мавлави муътакид аст, ки хештани вокеъии у яъне ончи падараш ва ё мухит дар у парвариш додааст,нест, балки он чизест, ки олам дар у офарида аст.

 

Махбубияти Мавлоно дар Амрико (кисми 2)

Аз у ба хуби ёд мекунанд. Уро бехтарин дусти хеш мехисобанд.У мехмони хар кошонаи Амрикоихост. Амрикоихо дар шеъри у сулху оромишро дарёфтанд. Васлкунандаи калбхо, пайвандагари тамаддунхо, купруке миёни миллатхост у. Китобаш дар руйхати пурфуруштарин- хост. Пас кист у ки чунин инкилобе дар Амрико бунёд намудааст? Кист у ки Амрикоро ба ларза даровардааст?
Ин инсони комил ва орифи тамаддуни чахони ислом Мавлоно Чалолиддини Балхи маъруф ба Мавлоно, Руми мебошад. Дар Иёлоти Муттахида ва умуман сартосари чахон тарчумахои чадиди пурхачми осори Мавлоно кариб хар руз дар холи ба дунё омадан хастанд ва инчунин тадкикотхои илми хам дар бораи уву осораш чараён доранд.Тарчумахои жопони, араби, итолиёви, руси, инглиси, фаронсави, узбеки, киргизи, урду, турки, лахистони… -осори Мавлоно имрузхо ба бозор меоянд ва мардумони дорои акоиду кешхои мухталифро ба самти худ мекашад. Имруз дидану мушохида кардани кутубу осори инглиситарчумашудаи Мавлоно дар хонаводахои амрикои имонпазир аст. Боре дар мехмонии як нафар дустам дар иёлати Нию Хемшеи Иёлати Муттахидаи Амрико карор доштам.

 

Ишки оламгири Мавлоно чахонро забт кард.

Гуи гарбихо (албатта ин тафрикаандози нест) уро аз мо бештар дуст медоранд.Уро аз мо бештар медонанд? Чахон ба у ниёз дорад на у ба чахон ниёз дошт.Чахон уро шоири ошики дарачаи 1 мехисобад.Шеьри уро хатто дар дастраси афроди одди метавон дид.Ишки у дар заминаи гаравидан ба дини мубини ислом тавонист мусоидат намояд.Пас у кист хануз чахонро ба тахлука даровардааст? Посух кутох ва мухтасар.Руми,Мавлоно, Мавлави,Чалолиддин,Маснавива … бале ин номхоянд, ки чахонро мафтуну чунуни хеш кардаанд.Ин номхоянд, ки имруз дар хамагуна умри ичтимоии инсонхо мусодаткунанда мебошанд.
Мавлоно Чалолидини Руми солхост, ки бо осору ашьори нобу ичтимоии хеш таваччухи одамони дорои мазхабу кеш, миллият ва нажоди мухталифро ба суи хеш мехонад. Яке аз вижагихову хусусиятхои шеьри у ин албатта тааллукият ба хама инсонхост, новобаста аз сину сол ва новобаста аз адёну мазохиби дини. Уро хама эьтироф мекунанд, чаро ки сухани у, харфу ояти у моли хамaаст ва барои хама нигошта шуда аст. Мувофики баьзе сарчашмахо Мавлоно то соли 1920 дар Амрико ва умуман Гарб он кадар шухрат надошт, аммо дар Шарк бошад уро чун як орифу шоири суфи ва олим мешинохтанд. Шуруь аз солхои 1920 устоди Донишгохи бонуфузи Кембрич профессор Рейнолд Николсон ба тарчумаи инглисии осори Мавлоно мепардозад ва яке аз нахустин муаррификунандахои Мавлоно дар Гарб мегардад.Сипас баьди солхои 1970 дубора гунчаи шухрату махбуияти Мавлоно дар Гарб, хоса дар Амрико бишкуфт.

 

Ива Де-витрей Мейэровитч- шефтаи Мавлоно балхи!

Барои мутолиагарони кишвари Фаронса исми бузурги Ива Де-витрей Мейэровитч чун номи Мавлоно карнхо дар ёдхо хохад монд. Ива Де-витрей Мейэровитч соли 1909 дар оилаи ашрофзода ва порсову ворастаи насронии фаронсави мутаваллид шудааст. Дар тули даврони бачагияш дар Фаронса Ива шуруъ ба мубориза бурдан ба фарзияхои мухити атрофаш намуд ва дар мактаби бахши католикии худ, ки дар ончо вогузории гайрифаолро голибан метавон чашм дошт, мавриди тадкику пурсучу карор медод.У модарбузурги хешро ки узви фиркаи масехиёни протестон буд, барои поквичдонию покдин буданаш тахсин менмауд, инчунин пофишориву исрори уро дар мавриди хакгуию ростгуи, ки ин метавонист мучиби хабс гардиданаш гардад хамду офарин мехонд.Ин модарбузург ба усули мазхаби котоликии руми мубаддал гашт то ки бо хамсари ояндааш издивоч намояд. Модарбузуги Ива дар масире карор дошт, ки у ногузир ба пайрави аз он гомхо кард. Ива дудилаги ва диранг накрд , барои мисол дар издивоч бо як руси фаронсавии аслаш яхуди , чаро, ки у аз иртиботу алокаи маънави доштани байни адён огохии комил дошт. Пас аз издивоч бо ин чаноби Мейэровитч, уро зарур буд то Порисро, ки тавассути кушунхои Нозии хитлери ишгол гардида буд, соли 1940 тарк намояд.